Οι Παραδοσιακές Κρήνες του Ιάσμου
Το νερό υπήρξε ανέκαθεν ο πρωταρχικός παράγοντας για την επιβίωση, την ανάπτυξη και την εγκατάσταση των ανθρώπων σε έναν τόπο. Στον Ίασμο Ροδόπης, οι παραδοσιακές βρύσες αποτέλεσαν τους βασικούς πυρήνες γύρω από τους οποίους οργανώθηκε η ζωή της τοπικής κοινωνίας.
Πέραν της προφανούς σημασίας τους για την ύδρευση, οι κρήνες λειτουργούσαν ως κεντρικά σημεία της καθημερινής δραστηριότητας και της κοινωνικής ζωής:
• Υδροληψία: Στη βρύση συγκεντρώνονταν καθημερινά όλοι οι κάτοικοι της γειτονιάς για να προμηθευτούν το νερό της ημέρας με τις μπακίρες (χάλκινα δοχεία). Όταν υπήρχε συνωστισμός, τοποθετούσαν τις μπακίρες στη σειρά, τηρώντας αυστηρά τη σειρά προτεραιότητας.
• Νερό και για τα ζώα του μόχθου: Η βρύση ήταν επίσης ο χώρος όπου οδηγούνταν τα ζώα για να ποτιστούν. Υπήρχε ένας άγραφος κανόνας σεβασμού: κανείς δεν ενεχλούσε τα ζώα όσο έπιναν. Οι κάτοικοι περίμεναν υπομονετικά να ξεδιψάσουν, να αποχωρήσουν ήσυχα και στη συνέχεια πλησίαζαν οι ίδιοι για να γεμίσουν τα δοχεία τους.
• Σημεία συνάντησης: Παράλληλα, ο χώρος γύρω από τη βρύση αποτελούσε τον φυσικό τόπο συνεύρεσης, όπου οι συγχωριανοί αντάλλασσαν νέα, συζητούσαν και ξεκουράζονταν από τον μόχθο της ημέρας.
• Έργα προσφοράς: Η κατασκευή μιας βρύσης θεωρούνταν σπουδαία πράξη προσφοράς προς την κοινότητα. Για το λόγο αυτό, οι κρήνες έπαιρναν συνήθως το όνομά τους από τη γειτονιά, την τοποθεσία ή τον ευεργέτη που κάλυψε τη δαπάνη κατασκευής τους.
Η χρωματική ταυτότητα της παλιάς κρήνης
Ανατρέχοντας σε φωτογραφίες από την εποχή πριν από το 2000, παρατηρούμε μια ιδιαίτερη αισθητική στην όψη των παραδοσιακών κρήνων: οι επιφάνειές τους ήταν ασπρισμένες με ασβέστη, ενώ το τοξοτό τύμπανο ξεχώριζε βαμμένο με βαθύ μπορντώ χρώμα, δημιουργώντας μια χαρακτηριστική και αρμονική αντίθεση.
Η ανάδειξη και αποκατάσταση των ιστορικών κρηνών του Ιάσμου
Γύρω στο 2000, στο πλαίσιο ενός ευρύτερου προγράμματος του Δήμου για την ανάδειξη της τοπικής κληρονομιάς, πραγματοποιήθηκαν συντονισμένες εργασίες αποκατάστασης και αισθητικής αναβάθμισης σε μια σειρά από ιστορικές κρήνες της περιοχής — συγκεκριμένα στις κρήνες του Αη-Νικόλα, του Μαβίνη, του Παπα-Νικόλα και του Λουκά.
Η παρέμβαση αυτή ακολούθησε μια ενιαία τεχνική και αισθητική γραμμή για όλες τις βρύσες:
• Καθαρισμός λιθοδομής: Με τη χρήση αμμοβολής απομακρύνθηκαν οι αλλεπάλληλες, παλιές επιστρώσεις ασβέστη, με αποτέλεσμα να αποκαλυφθεί και να αναδειχθεί η αυθεντική πέτρα του κτίσματος.
• Διαμόρφωση γουρνών: Στην πρόσθια όψη κατασκευάστηκαν ή ανακατασκευάστηκαν οι γούρνες συλλογής νερού («γυαλάκια»), οι οποίες επενδύθηκαν περιμετρικά με διακοσμητική λιθοδομή / γείσο από πελεκητές πέτρες (καλύπτρες) για λόγους αισθητικής και προστασίας.
• Χρωματικός τονισμός: Επιλέχθηκε η χαρακτηριστική χρωματική παρέμβαση στο τοξωτό μέτωπο, όπου το τεταρτοκύκλιο του τόξου χρωματίστηκε με έντονο μπλε χρώμα, δίνοντας μια κοινή οπτική ταυτότητα στις κρήνες του προγράμματος.
Διευκρίνιση: Οι αναφερόμενες οδοί αποδίδονται σύμφωνα με την παλαιότερη ονοματοδοσία που μας ανέφερε ο κ. Φαρασόπουλος πριν από τις νεότερες μετονομασίες στο οδικό δίκτυο του οικισμού, παρότι ορισμένες ονομασίες παρέμειναν οι ίδιες.
Ακολουθεί η παρουσίαση των παραδοσιακών κρηνών της περιοχής, οι οποίες αποτελούν ζωντανά τεκμήρια της τοπικής μας ιστορίας.
Η βρύση τ' Αη - Νικόλα (ή «βρύση του πλάτανου»)
• Τοποθεσία: Βρίσκεται χαμηλά - στην οδό Ι.Καποδιστρίου - πίσω από την εκκλησία του Αγίου Νικολάου γι αυτό και η ονομασία «βρύση της εκκλησίας» και «βρύση του πλάτανου» λόγω του γειτονικού γηραιού πλατάνου.
• Κατασκευή & Ιστορία: Είναι φτιαγμένη από πελεκητή πέτρα με ογκώδες σχήμα και διαθέτει τοξωτή εσοχή. Στην κύρια πλάκα της υπάρχει επιγραφή η οποία σύμφωνα με μαρτυρίες κατά την περίοδο της βουλγαρικής κατοχής, υπέστη βίαιη /απόξεση με αιχμηρά προφανώς εργαλεία, με σκοπό την πλήρη εξάλειψη των ελληνικών χαρακτήρων, διασώζοντας μόνο τους αριθμούς της χρονολογίας. Η χρονολογία εκτιμάται ότι είναι το 1882 (με τα δύο τελευταία ψηφία να έχουν φθαρεί), ενώ αναφέρεται πως οι νοικοκυρές της γειτονιάς την ασβέστωναν συχνά, καλύπτοντας μέρος της πέτρας.
• Η «νερομάνα» (Πηγή): Το νερό της ερχόταν με φυσική ροή από την τοποθεσία «της βρύσης ο Λάκος» (στη δυτική πλευρά της ρεματιάς)
• Λαογραφική σημασία & Παράδοση:
Η δημιουργία της συνδέεται με τον Χρήστο Δημούδη, ο οποίος εικάζεται ότι φύτεψε και τον πλάτανο. Μετά την καταστροφή των αρχείων της κοινότητας, του αποδόθηκε το επώνυμο Παπαχρήστου επειδή ήταν ιερέας. Ο Χρήστος Δημούδης ήταν παππούς του Μάρκου Παπαχρήστου (6/5/1925 – 7/7/2019), τις μνήμες του οποίου μας μεταφέρει σήμερα ο γιος του, Ευθύμιος (Μάκης) Παπαχρήστου.
Ο χώρος γύρω από τον πλάτανο αποτελούσε διαχρονικά σημείο συνάντησης για τους νέους και τις νέες των γειτονιών.
o Την ημέρα του Χεδερλέζ (που συμπίπτει με του Αη Γιώργη), οι μουσουλμάνοι νέοι έδεναν σκοινιά στους κλώνους του πλατάνου και έστηναν κούνιες σύμφωνα με τα έθιμά τους. Η ημέρα αυτή θεωρείται η αρχή του αγροτοποιμενικού έτους (διάρκειας 6 μηνών, μέχρι τα τέλη Οκτωβρίου).
Διαστάσεις της βρύσης:
• Ύψος από το πλακόστρωτο πεζοδρόμιο: 2,80 μέτρα
• Μήκος πρόσοψης: 2,30 μέτρα
• Πλάτος βρύσης: 1,50 μέτρα
• Διαστάσεις επιγραφής: μήκος 0,5 μ., πλάτος 0,35 μ.
Η βρύση Παπα-Νικόλα
• Τοποθεσία: Βρίσκεται στο τέρμα της επάνω γειτονιάς του δυτικού τομέα του Ιάσμου (στην άκρη της οδού Αλεξανδρουπόλεως).
• Ονομασία & Πηγή: Πήρε το όνομά της από το ακατοίκητο σπίτι του Παπα-Νικόλα που βρίσκεται κοντά, ενώ οι μουσουλμάνοι κάτοικοι της περιοχής την αποκαλούν «Παπάζ - Τσεσμεσού» (δηλαδή «βρύση του Παπά»). Η «νερομάνα» της βρίσκεται περίπου 150 μέτρα πιο πάνω στη ρεματιά.
• Κατασκευή & Χρονολογία: Είναι κτισμένη από πελεκητές πέτρες με τοξωτή εσοχή στην πρόσοψη, ενώ σε μια γωνιόπετρά της αναγράφεται η χρονολογία 1882.
• Περιβάλλοντας χώρος & Ιστορικές αλλαγές:
o Κοντά της υπήρχαν παλαιότερα ψηλόκορμες λεύκες, οι οποίες κόπηκαν τη δεκαετία του 1950 για να φτιαχτεί με τη ξυλεία τους η στέγη της κοινότητας που είχε καεί στον Εμφύλιο.
o Κατόπιν ο χώρος αλλοιώθηκε (με χωματόδρομους, μπάζα και στάσιμα νερά), καθιστώντας την άνυδρη και εγκαταλελειμμένη για πολλά χρόνια.
o Μετά το 2000 στο πλαίσιο προγράμματος του Δήμου, πραγματοποιήθηκαν εργασίες αποκατάστασης, ανάδειξης και συντήρησης της κρήνης, η οποία είχε εγκαταλειφθεί και καλυφθεί φερτές ύλες.»
• Λαογραφική σημασία & Έθιμα:
o Στο παρελθόν, αποτελούσε κεντρικό σημείο αναφοράς για τη μουσουλμανική κοινότητα της γειτονιάς.
o Την παραμονή του Μπαϊράμ, οι κάτοικοι συγκεντρώνονταν εκεί για να ετοιμάσουν την εθιμική καμήλα (ντεβέ).
o Από τη βρύση αυτή ξεκινούσε η πορεία της καμήλας με νταβούλια και ζουρνάδες για τα σπίτια των ομοθρήσκων τους, ενώ στο τέλος της περιφοράς μοιράζονταν τα τρόφιμα/χρήματα των καλαθιών σε άπορες οικογένειες.
Η βρύση Μαβίνη
• Τοποθεσία: Βρίσκεται χαμηλότερα από τη βρύση Παπανικολάου στην ίδια ρεματιά, η οποία μεταβάλλεται σε δρόμο (οδός Αλεξανδρουπόλεως).
• Ονομασία & Ιστορικό: Πήρε το όνομά της από τον Μαβίνη, ο οποίος είχε το σπίτι του απέναντι και υπήρξε για πολλά χρόνια ένας από τους πρόκριτους του Ιάσμου.
• Κατασκευή & Φθορές: Είναι κτισμένη από πελεκητή πέτρα με τοξωτή εσοχή στην πρόσοψη. Από την κρήνη αφαιρέθηκε μια λίθινη αναθηματική πλάκα του 1796 πιθανόν από «χρυσοθήρες καταστροφείς». Η συγκεκριμένη χαραγμένη πέτρα βρίσκεται στο Μουσείο. Το κείμενό της είναι ελληνικό, αλλά είναι χαραγμένο με έναν ιδιόμορφο τρόπο : οι λέξεις είναι ελληνικές, αλλά έχουν αποδοθεί με ανάμειξη ελληνικών, λατινικών και κυριλλικών χαρακτήρων. (μπορεί κανείς να διαβάσει τις λέξεις Ναλμπάντογλου, Κυριακή; Ανακινίζει; Το παρόν). Την επιγραφική αποτύπωση της πλάκας δούλεψε η κα Γεωργιτσοπούλου Αναστασία, η οποία επιμελήθηκε και την εκτύπωσή της σε χαρτί.
Με το ίδιο πρόγραμμα του Δήμου όπως και στην κρήνη του παπα-Νικόλα πραγματοποιήθηκε συμπλήρωση της τοιχοποιίας στο σημείο της απομακρυσμένης πινακίδας με λίθους παρόμοιας μορφής.
Δυστυχώς, η εικόνα της κρήνης επιβαρύνθηκε από αυθαίρετες χρωματικές παρεμβάσεις κατοίκων της περιοχής.
• Αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά:
o Οι διαστάσεις του κτίσματος είναι περίπου 2,00 x 2,00 x 1,80 μέτρα.
o Στον δεξιό τοίχο υπάρχει άνοιγμα σαν παράθυρο για τον καθαρισμό και τη φροντίδα του φρεατίου.
o Διαθέτει δύο στέρνες σε σχήμα ορθογωνίου παραλληλογράμμου που απλώνονταν σε όλο το μήκος της πρόσοψης. Θεωρείται μια από τις παλαιότερες του Ιάσμου, με τις στέρνες της λαξευμένες σε ολόσωμο βράχο.
• Πηγή & Συνδέσεις υδροδότησης: Η νερομάνα της βρισκόταν στην τοποθεσία «Της βρύσης Λάκος» και από την ίδια νερομάνα έπαιρνε νερό και η βρύση του Παπα-Ανδρέα που βρισκόταν σε άλλη γειτονιά. Το καλοκαίρι, όταν στέρευε η βρύση Λουκά, η επάνω γειτονιά υδροδοτούταν από τη βρύση Μαβίνη, η οποία σήμερα είναι επίσης στεγνή.
• Περιβάλλοντας χώρος: Δίπλα στη βρύση υπήρχε μέχρι τη δεκαετία του 1950 πολύ ψηλή λεύκα με χοντρό κορμό, γεμάτη σπουργίτια, ο χώρος της οποίας σήμερα έχει καταπατηθεί.
Βρύση Μπέλιου ή Μπέλου:
• Τοποθεσία: Βρίσκεται στον άνω δυτικό τομέα του Ιάσμου και είναι η ψηλότερη από όλες τις βρύσες του χωριού. Είναι χτισμένη στο πλάι της ρεματιάς από την οποία παίρνει το νερό της, ενώ η νερομάνα της απέχει περίπου 150 μέτρα. Δίπλα της περνάει ένας ακρινός χωματόδρομος του χωριού με την ονομασία οδός Φλώρινας.
• Κατασκευή & Εξέλιξη: Το κτίσμα της βρύσης είναι κατασκευασμένο με απελέκητες πέτρες και ασβέστη, κάτι που δείχνει ότι πρόκειται για έργο των νεότερων χρόνων. Στην αρχική της κατασκευή ήταν από πέτρα πελεκητή και είχε δυο στέρνες από ολόσωμη πέτρα, αλλά επειδή εκείνο το κτίσμα είχε παρουσιάσει προβλήματα, μετασκευάστηκε στη σημερινή του μορφή.
• Υδροδότηση & Κατάσταση: Για πολλά χρόνια μέσα στο κτίσμα υπήρχε φρεάτιο που δεχόταν το νερό από τη νερομάνα και στη συνέχεια χυνόταν από τον κρουνό σε μια από τις στέρνες που υπήρχαν μπροστά. Κατόπιν οι στέρνες γέμισαν λάσπη και το μέρος είχε προσχώσεις από μπάζα, ενώ πάνω από τη λάσπη υπήρχε λίγο νερό που έβρισκε υπόγεια διέξοδο και πρόβαλε μέσα από τον κρουνό, ο οποίος ήταν μισοβυθισμένος στη λάσπη. Το φρεάτιο διέθετε από πάνω τσιμεντένιο σκέπασμα, το οποίο όμως είχε χρόνια να ανοιχτεί ελλείψει ανθρώπινης φροντίδας.
Σήμερα η κατάστασή της είναι ερειπωμένη, αφού έχει μετατραπεί σε έναν άμορφο σωρό από λιθάρια, χάνοντας κάθε αρχιτεκτονική της μορφή.
• Τοπική Ονομασία: Οι μουσουλμάνοι κάτοικοι που κατοικούν στη γειτονιά την αποκαλούν «τσεσμετζίκ» (βρυσούλα).
Βρύση Λουκά ή Μυλωνά ή Τσιλιγκούδ
• Τοποθεσία και Ονομασίες: Βρίσκεται στο μέσο της επάνω γειτονιάς στον δυτικό τομέα του Ιάσμου, επί της οδού Καβάλας. Ονομάζεται επίσης και βρύση Γεωργούδη ή Μυλωνά ή «Τσιλιγκούδ» (από το όνομα Τσιλιγκούδη που πρόσφερε τον χώρο για να κτιστεί)
• Αρχιτεκτονικά Χαρακτηριστικά:
o Το κτίσμα που διατηρείται ανέπαφο έχει ύψος κοντά στα 2 μέτρα από την επιφάνεια του δρόμου.
o Το μήκος της πρόσοψης με την τοξωτή εσοχή είναι περίπου 1,8μέτρα.
o Η πρόσοψη και οι γωνίες είναι κατασκευασμένες από πελεκητή πέτρα.
o Διέθετε τρεις στέρνες από ολόσωμη πέτρα, οι οποίες αφαιρέθηκαν και τη θέση τους έχει κατέλαβε ο δρόμος που περνάει από μπροστά.
o Στο πλαίσιο προγράμματος του Δήμου, γύρω στο 2000, πραγματοποιήθηκαν εργασίες αποκατάστασης στην κρήνη. Στην πρόσθια όψη κατασκευάστηκαν εξ αρχής οι γούρνες (γυαλάκια), ενώ με τη χρήση αμμοβολής αφαιρέθηκαν οι αλλεπάλληλες στρώσεις ασβέστη, αποκαλύπτοντας την αυθεντική λίθινη τοιχοποιία. Παράλληλα, επιλέχθηκε να βαφτεί με έντονο μπλε χρώμα το τεταρτοκύκλιο του τοξωτού μετώπου, δίνοντας μια ιδιαίτερη αισθητική νότα στο μνημείο.
• Ιστορία και Κατασκευή: Η βρύση ήταν πάντα ασπρισμένη με ασβέστη και κατασκευάστηκε στη θέση αυτή το έτος 1920, αμέσως μετά την επιστροφή των Ιασμιωτών από τους τόπους εξορίας λόγω της βουλγαρικής κατοχής (1912 - 1920). Πριν γίνει αυτή η βρύση, περί τα 10 βήματα πιο κάτω δίπλα στη ρίζα του πλάτανου υπήρχε άλλη βρύση, η οποία όμως λόγω της θέσης της δημιουργούσε προβλήματα στην εξυπηρέτηση των ανθρώπων, οπότε καταργήθηκε και έγινε η καινούργια.
• Λειτουργία και Πηγή: Τα τελευταία χρόνια της λειτουργίας της στέρευε συχνά τα άνυδρα καλοκαίρια, οπότε οι κάτοικοι αναγκάζονταν να παίρνουν νερό από τη βρύση Μαβίνη και από άλλες. Η νερομάνα πηγή της βρισκόταν πολύ μακριά, στη θέση Καβάκια, και το νερό ερχόταν με πήλινους νεραγωγούς που φαίνονται μέχρι σήμερα σε μερικά σημεία του μονοπατιού από την τοποθεσία Καντίνα.
• Λαογραφική Αντίληψη: Στους κατοίκους που έπαιρναν νερό από τη βρύση Λουκά επικρατούσε η γνώμη ότι αυτό ήταν πολύ ελαφρύ και υγιεινό, επειδή ερχόταν από πολύ μακριά και στη διαδρομή «χτυπιόταν και μαλάκωνε». Το κτίσμα διέθετε φρεάτιο που υποδέχονταν το νερό και το άφηνε να τρέχει από τον κρουνό, ενώ σήμερα η βρύση είναι στεγνή.
Βρύση Παπα-Ανδρέα
• Τοποθεσία και Ονομασία: Βρισκόταν στον ανατολικό τομέα του Ιάσμου στην οδό Αγίου Γεωργίου και ονομαζόταν και βρύση Παπα-Ανδρέα, επειδή ήταν μπροστά στο σπίτι του παπα-Ανδρέα.
• Αρχιτεκτονικά Χαρακτηριστικά:
o Το κτίσμα της βρύσης ήταν κατασκευασμένο από πελεκητές πέτρες και στην πρόσοψη σχημάτιζε τοξωτή εσοχή.
o Διέθετε δύο στέρνες (κατ' άλλους τρεις) από ολόσωμες πέτρες.
o Μέσα στο κτίσμα υπήρχε φρεάτιο για να υποδέχεται το νερό που ερχόταν με πήλινους νεραγωγούς από τη νερομάνα. Η νερομάνα βρισκόταν στην τοποθεσία «της βρύσης Λάκος» και ήταν πολύ κοντά σ' αυτήν «της βρύσης Μαβίνη».
• Ιστορία και Εξέλιξη: Κατασκευάστηκε το έτος 1920. Στα καλά της χρόνια έδινε νερό χειμώνα καλοκαίρι, αλλά η ροή της άρχισε να σταματά τη δεκαετία του 1950 και μετά την εγκατάσταση της ύδρευσης Ιάσμου στέγνωσε τελείως, με αποτέλεσμα το κτίσμα να ερειπωθεί και τελικά να μετατραπεί σε σωρό από πέτρες.
• Η Ανακατασκευή του 1997: Σήμερα στη θέση της δεν υπάρχει κανένα ίχνος της παλιάς βρύσης. Το έτος 1997, ο Θεόφραστος Κινέζος, μπροστά στο σπίτι του οποίου βρισκόταν η ερειπωμένη βρύση, έκανε εργασίες επισκευής και επέκτεινε τη βεράντα του περιλαμβάνοντας μέσα σ' αυτήν και τον χώρο της βρύσης. Κατασκεύασε στην πρόσοψη της βεράντας του προς την οδό Αγίου Γεωργίου ένα αντίγραφο της παλιάς βρύσης με τοξωτή εσοχή, μια στέρνα και πέτρινες χρωματιστές πλάκες.
• Λειτουργία του Αντιγράφου: Ο Θεόφραστος Κινέζος έδωσε νερό από το δίκτυο ύδρευσης του σπιτιού του στη βρύση που έκανε, ώστε να τρέχει το νερό ελεγχόμενα από έναν παραδοσιακού τύπου κρουνό και να μπορεί να παίρνει κάθε περαστικός, «στη μνήμη των γονέων του» όπως έλεγε ο μακαρίτης.
Η Παζαρίσια ή Καλημάνη
• Τοποθεσία και Ονομασίες: Η βρύση αυτή βρισκόταν στην απέναντι πλευρά του δρόμου που περνάει δίπλα από την κάτω πλευρά του τζαμιού. Ονομαζόταν επίσης και βρύση Καλημάνη, επειδή οι 4 στέρνες της ακουμπούσαν με τη μια πλευρά τους στο κτίσμα του Καλημάνη, το οποίο ήταν φούρνος.
• Αρχιτεκτονικά Χαρακτηριστικά:
o Η βρύση δεν διέθετε ιδιαίτερο κτίσμα, παρά μόνο τις στέρνες και τον κρουνό από τον οποίο χύνονταν το νερό.
o Ως μετωπίδα είχε έναν από τους τοίχους του φούρνου, στον οποίο ήταν κολλημένη μαρμάρινη πλάκα με χρονολογία και διακόσμηση με λουλούδια.
o Διέθετε στέρνες (η πρώτη εκ των οποίων ήταν μικρότερη και κατασκευασμένη από διαφορετικό υλικό). Το νερό ερχόταν με πήλινους νεραγωγούς από τη νερομάνα που βρισκόταν στην τοποθεσία της «βρύσης Λάκος».
• Χρήση και Λειτουργία:
o Το νερό της χρησίμευε κυρίως για την εξυπηρέτηση των μουσουλμάνων, οι οποίοι σύμφωνα με τα θρησκευτικά τους έθιμα έπρεπε να πλένουν τα χέρια και τα πόδια τους πριν μπουν στο τέμενος για προσευχή.
o Επειδή έτρεχε άφθονο χειμώνα-καλοκαίρι, εξυπηρετούσε παράλληλα πολλές ανάγκες, όπως πότισμα ζώων, νερό σε βαρέλια για την καπνοφυτεία, καθώς και για τα ζώα του παζαριού.
• Κατάργηση: Η λειτουργία της σταμάτησε όταν κατασκευάστηκε το σταθερό δίκτυο ύδρευσης του Ιάσμου και δημιουργήθηκε άλλη βρύση στον περίβολο του τζαμιού. Στη συνέχεια, οι στέρνες απομακρύνθηκαν για να καθαρίσει και να ελευθερωθεί ο χώρος, με αποτέλεσμα σήμερα στην οδό Π. Π. Γερμανού 5 να μην υπάρχει σχεδόν τίποτα που να θυμίζει την παλιά βρύση.
Η βρύση της πλατείας ή του Περικλή ή βρύση Ραξόπουλου
Θέση: Η ιστορική κρήνη βρισκόταν στο επάνω άκρο της πλατείας, εφάπτετο δε στον τοίχο του οικήματος Περικλή Ραξόπουλου (εξ ου και η ονομασία).
Κατασκευή & Ύδρευση: Επρόκειτο για μια παραδοσιακή κατασκευή μικρών διαστάσεων, χτισμένη εξ ολοκλήρου από πελεκητές πέτρες, η οποία διέθετε δύο μικρές στέρνες. Το νερό της μεταφερόταν με πήλινους αγωγούς (νεραγωγούς) από τη βρύση του Αη Νικόλα. Αρχικά, το νερό κατέληγε σε ένα κεντρικό φρεάτιο και από εκεί διοχετευόταν στις στέρνες της κρήνης.
Παρακμή & Απομάκρυνση: Η ροή του νερού σταμάτησε οριστικά τη δεκαετία του 1950, ενώ κατά τη διάρκεια των μεταγενέστερων έργων ανάπλασης της πλατείας Ιάσμου, τα εναπομείναντα υλικά της κατασκευής απομακρύνθηκαν.
Βρύση Πάτσαρη ή παλιόβρυση
Τοποθεσία: Βρισκόταν στον δυτικό τομέα του Ιάσμου, κοντά στην παλιά οικία του Πάτσαρη, από την οποία πήρε και το όνομά της. Η θέση της αντιστοιχεί στην οδό Καρδίτσας (σύμφωνα με τις παλιές ονομασίες των οδών).
Κατασκευή & Ύδρευση: Επρόκειτο για μια πολύ παλιά κρήνη, με αρχιτεκτονική εντελώς διαφορετική από τις υπόλοιπες του οικισμού. Ήταν εξ ολοκλήρου σκεπασμένη με μαρμαρόπετρα και διέθετε μόνο μία στέρνα κατασκευασμένη από ολόσωμη πέτρα. Το νερό της, πάντοτε λιγοστό, έφτανε στο φρεάτιο μέσω πήλινων νεραγωγών από την ίδια νερομάνα που τροφοδοτούσε και τη βρύση του Μπέλιου.
Παρακμή & Απώλεια: Ήταν από τις πρώτες κρήνες που σταμάτησαν να ρέουν, ήδη από τη δεκαετία του 1930. Η παύση της λειτουργίας της οδήγησε γρήγορα στην ερείπωση και την εγκατάλειψή της. Με το πέρασμα των χρόνων, ο χώρος όπου βρισκόταν καταπατήθηκε και οικοδομήθηκε, με αποτέλεσμα σήμερα να μην έχει απομείνει ούτε θέση ούτε το παραμικρό ίχνος από την ύπαρξή της.
Η Βρύση του Κούγια
Θέση & Κατασκευή: Το κτίσμα της βρύσης ήταν κολλημένο στην επάνω γωνία της πρόσοψης του ιστορικού αρχοντικού Κούγια, το οποίο βρίσκεται στην πλατεία Ιάσμου. Κατασκευάστηκε από πελεκητές πέτρες κατά τη διάρκεια της βουλγαρικής κατοχής, στα χρόνια 1941-1944.
Ύδρευση & Λειτουργία: Το νερό της έφτανε μέσω πήλινων νεραγωγών από την κρήνη του Αη-Νικόλα. Στο εσωτερικό του κτίσματος υπήρχε φρεάτιο που υποδεχόταν το νερό, το οποίο στη συνέχεια, μέσω κρουνού, χυνόταν στις δύο στέρνες της.
Απομάκρυνση & Σημερινή Κατάσταση:
Η βρύση, η οποία δεν διέθετε μεγάλο μέγεθος, ξηλώθηκε από τη θέση της κατά τη διάρκεια των έργων ανάπλασης στην πλατεία του Ιάσμου. Σήμερα, στο σημείο εκείνο υπάρχει πεζοδρόμιο και δεν έχει απομείνει το παραμικρό ίχνος της παλιάς βρύσης.
Βρύση στ’ αλώνια (κάτω από τις γραμμές).
Ακολουθεί το κείμενο του κ. Φαρασόπουλου, όπως μας παραδόθηκε αυτούσιο (καταγεγραμμένο πριν από το 2000).
Αυτή βρίσκονταν έξω από το χωριό του Ιάσμου κάτω από την σιδηροδρομική γραμμή στην τοποθεσία που ήταν το παλιό γήπεδο του Ιάσμου. Κοντά στη βρύση ήταν ένα δέντρο κακαδιά και ο γύρω χώρος χρησίμευε για αλώνια. Ήτανε βρύση καμωμένη με πέτρες και είχε μια στέρνα και λιγοστό νερό. Πολλοί Ιασμιώτες που ρωτήθηκαν δεν θυμούται τη βρύση αυτή. Η μαρτυρία όμως του πληροφορητή Παπαχρήστου Μάρκου που επιμένει στην ύπαρξη της βρύσης ενισχύεται από το γεγονός ότι κατά μήκος της διώρυγας 4ης που κατευθύνεται από Δυσμάς προς Ανατολάς απέναντι από τα χτίσματα της στάνης Ντόντη Χρήστου υπάρχουν σήμερα και φαίνονται στρωμένοι σε βάθος περίπου ενός μέτρου πήλινοι νεραγωγοί άλλοι σπασμένοι και άλλοι ολόσωμοι στην θέση στρώσης τους. Το εύρημα αυτό μας επιτρέπει να συμπεράνουμε ότι στο μέρος εκείνο υπήρχε βρύση που έπαιρνε ενδεχόμενα νερό από κάποιο σημείο του Κομψάτου ποταμού (Κουρού - Τσάϊ). (επίσκεψη και διαπίστωση της ύπαρξης των νεραγωγών την 25η Μαρτίου 2004 μαζί με τον Παπαχρήστου Μάρκο από Ίασμο).
(Για τη συγγραφή των κειμένων αξιοποιήθηκε υλικό και προφορικές μαρτυρίες από τον Βασίλειο Φαρασόπουλο (ο οποίος συνέταξε το μεγαλύτερο μέρος τους) και το παρέδωσε σε μέλος του Συλλόγου μας στο οποίο παραχώρησε και την πλήρη διαχείριση). Επίσης από τους Παναγιώτη Σπορίκη, Νικόλαο Παπαβασιλείου, Γεωργία Παπαβασιλείου, καθώς και από τον Ευθύμιο Παπαχρήστου, βασισμένες στις αφηγήσεις του πατέρα του, Μάρκου Παπαχρήστου (6/5/1925–7/7/2019), που το σπίτι τους βρίσκεται απέναντι από τη βρύση του Άη-Νικόλα.
