Ο Ίασμος, μια από τις παλαιότερες, μεγαλύτερες και ωραιότερες κωμοπόλεις της Θράκης, βρίσκεται κτισμένος στις υπώρειες της Ροδόπης, στον ομώνυμο νομό, στο μυχό της λίμνης Βιστωνίδας. Η παράδοση αναφέρει ότι οι κάτοικοι του είναι απόγονοι των κατοίκων της Βυζαντινής Αναστασιούπολης, που μετοίκησαν τον δέκατο έβδομο (17ο) αιώνα. Ασχολήθηκαν με τη γεωργία και την κτηνοτροφία καλλιεργώντας κρεμμύδια και καπνά και εκτρέφοντας μεταξοσκώληκες, βοοειδή και αιγοπρόβατα και δούλεψαν σαν καπνεργάτες στα καπνομάγαζα της Καβάλας και της Ξάνθης.
Η οικονομική ακμή, που γνώρισε ο Ίασμος, είχε σαν αποτέλεσμα την ανέγερση αρχοντικών και μεγάλων σπιτιών αστικού ύψους. Τα σπίτια, πάντα διώροφα, χτίζονταν με αλληλοβοήθεια ("μιτζί") από ξένους συνήθως κτίστες (Μακεδόνες ή Βούλγαρους), σε οικόπεδα που δημιουργούσαν με την κοπή των δένδρων (βελανιδιών αλλιώς "μεσέδων"), που στη συνέχεια χρησιμοποιούσαν για τα ξύλινα μέρη της οικοδομής. Χωρίζονταν σε ισόγειο και άνω όροφο. Στο ισόγειο υπήρχε το χαγιάτι, το κατώι για τα κρασιά, τα όσπρια κτλ, το (ονταδέλι ή καμαρούδα) (ένα δωμάτιο για γενική καθημερινή χρήση κατά τη διάρκεια της ημέρας), κάτω από τη σκάλα το αμπάρι για τα δημητριακά. Στην αυλή υπήρχε το ρακοκάζανο, ο φούρνος, το αποχωρητήριο ( χαλές ή αναγκαίο ή χρεία).
Η σκάλα, με τα συνήθως ανοιχτά ξύλινα σκαλοπάτια, οδηγούσε στη "σάλα" του πάνω ορόφου και έκλεινε με την "κλαβανή", οριζόντια πόρτα. Στο "ανώι" υπήρχε η ανοιχτή προς το νοτιά σάλα και δύο δωμάτια, η "υποδοχή" και η "κάμαρα" ή "οντάς".
Στη σάλα υπήρχε :
το "κρεβάτι" που ήταν υπερυψωμένο με σχέση με την υπόλοιπη σάλα με σαχνισί (ξύλινα υποστυλώματα που στηρίζουν τα δωμάτια του ορόφου που επεκτείνονται πέρα απ' τα όρια της τοιχοποιίας του ισογείου), για το στέγνωμα του κουκουλιού και την εκτροφή του μεταξοσκώληκα, με τα πέντε "αγιαζλίκια" (παράθυρα χωρίς τζάμια που έκλειναν με ξύλινα κανάτια), τρία ανατολικά ή δυτικά, ανάλογα με τη θέση του "κρεβατιού" ένα νότια και ένα βόρεια, η "ταράτσα" (ξύλινο μπαλκόνι που προεξείχε, φραγμένο με κάγκελα), ο νεροχύτης στην αντίθετη πλευρά από το "κρεβάτι".
Η "υποδοχή" ήταν το ανατολικό δωμάτιο, μεγαλύτερο από την "κάμαρα", με ή χωρίς τζάκι και "μεσάντρα" (εντοιχισμένη ντουλάπα) και ήταν το δωμάτιο για τις γιορτές και τους ξένους. Φωτίζονταν από δύο παράθυρα ένα ανατολικό και ένα που έβλεπε προς τη σάλα. Η "κάμαρα" ή "οντάς" βρίσκονταν δυτικά, είχε τζάκι και "μεσάντρα" και χρησίμευε κυρίως σαν κοιτώνας. Φωτίζονταν από ένα παράθυρο προς τη σάλα. Το τζάκι, με το ξύλινο "μπουχαρί" (ξύλινες σανίδες, οι οποίες σχηματίζουν μια προστατευτική ποδιά γύρω από το άνοιγμα της εστίας), κατέληγε σε κυλινδρική καμινάδα ("μπατζιάς") φτιαγμένη με όρθια κεραμίδια, που μεταγενέστερα έγινε ορθογώνια, φτιαγμένη με τούβλα.
Στο νότιο μέρος του σπιτιού βρισκόταν η αυλή και περικλείονταν από αυλόγυρο ύψους δύο μέτρων, με μεγάλες κεραμίδες ("φάρσες") από πάνω για προστασία από τη διάβρωση της βροχής. Στην αυλή έμπαινες από την εξώπορτα, που ήταν δίφυλλη, είχε σκέπαστρο μέσα-έξω και ασφάλιζε με το "σίδερο" ή "κόλντεμιρ" και το συρτή.
Ο στάβλος ή "νταμ" ή "αχυρώνας" ήταν πάντα έξω από το σπίτι. Οι δρόμοι του Ιάσμου ήταν χωματένιοι και στα ρέματα ήταν καλντερίμι.
Η συνέχεια της ζωής έξω από το σπίτι:
Η ύδρευση γινόταν από ένα πηγάδι (απέναντι από το σπίτι του Κολίση) και εννέα πέτρινες δημόσιες βρύσες την παλιόβρυση ή βρύση Πάτσαρη, του παπά Ανδρέα, του Περικλή στην πλατεία, την "παζαρίσια" που σήμερα δεν υπάρχουν, του Αη-Νικόλα, του παπά Νικόλα, του Μαβίνη, του Μπέλιου, και του Λουκά ή Μυλωνά ή Τσιλεγκούδ. Υπήρχαν τέσσερα χάνια, τέσσερις φούρνοι, πέντε καφενεία και ένα φαρμακείο.
Λειτουργούσαν δύο εκκλησίες, του Αη-Νικόλα και του Αη-Γιαννιού και το 1870 χτίστηκαν τα εξωκλήσια της Ζωοδόχου Πηγής (Παναγίας) του Αη-Βλάση και του Προφήτη Ηλία. Σαν χώροι ταφής χρησιμοποιούνταν μέχρι το 1919 οι εκκλησίες και τα προαύλιά τους και κατόπιν το προαύλιο του Αγίου Γεωργίου μέχρι σήμερα. Επίσης λειτουργούσαν δύο σχολεία, ένα αρρεναγωγείο, στο χώρο του πάρκου του Αη-Νικόλα -μέχρι πριν κάποια χρόνια- και ένα παρθεναγωγείο, (που έγιναν αργότερα τα γραφεία της Κοινότητας) όπου σήμερα στεγάζεται ο Πολιτιστικός Σύλλογος. Μετά το 1925 τα σχολεία στεγάστηκαν στο Δημοτικό Σχολείο (στο κέντρο του χωριού) που χτίστηκε από τους κατοίκους του Ιάσμου (και σήμερα στεγάζονται υπηρεσίες του Δήμου).
Διέθετε τρία χοροστάσια, ένα στη βρύση του Αη-Νικόλα, ένα στη βρύση του Λουκά και ένα στου Αθάνατου (βόρεια της Αγίας Παρασκευής). Στο νότιο μέρος του χωριού και στο ύψος του δημόσιου δρόμου βρίσκονταν τα αλώνια (ιδιωτικά και δημόσια).
Μετά την Μικρασιατική καταστροφή και τον εμφύλιο πόλεμο, η εγκατάσταση νέων κατοίκων (όπως οι πρόσφυγες, οι Σαρακατσάνοι και οι Πομάκοι) και οι νέες ανάγκες της ζωής αλλοίωσαν την Πολεοδομική όψη και την αρχιτεκτονική του Ιάσμου, με την επέκταση του οικισμού, την ανέγερση νέων σπιτιών και τις επεμβάσεις και τροποποιήσεις στα παλιά.
Σήμερα, δυστυχώς λίγα μόνο σπίτια σώζονται, που μπορούν να μας δώσουν πληροφορίες για τη λαϊκή αρχιτεκτονική των προηγούμενων αιώνων στον Ίασμο και τον Πολεοδομικό σχεδιασμό του. Γι' αυτό πολλά στοιχεία αντλούμε από παλιές φωτογραφίες και από διηγήσεις των ντόπιων γερόντων.
